Ақуызға әуестік: протеинге қалай тәуелді болдық және бұл несімен қауіпті

Нутрициолог «жаңа діннің» қаупін түсіндіреді

ЖИ көмегімен жасалған
Протеинге бай өнімдер

Ақуыздың қажеттілігін медицина талай ғасыр бойы айтып келеді. Бірақ поп-диетологияның «жұлдызына» ол XX ғасырдың соңында, Аткинс пен Дюканның төменкөмірсулы диеталары дүркірей бастағаннан кейін айналды. Сол кезден бері протеинді мифтер шырмап алды, ал дәлелденгенді ойдан шығарылғаннан ажырату барған сайын қиындап кетті. «Даумед» және «Хадиша» клиникаларының зертханалық бағытының директоры, зертханалық диагностика дәрігері, нутрициолог Евгения Штольмен бірге шын мәнінде нені ескеру керегін түсінеміз.

Ақуыз шынымен де бізге өмірлік қажет пе?

Иә, рас. Ақуыз — ағзаның басты құрылыс материалы. Аминқышқылдардан ферменттер, гормондар, коллаген мен кератин түзіледі, ал денеде үнемі жаңару процесі жүріп жатады. Сондықтан ақуызды күн сайын тұтыну керек.

Күніне қанша ақуыз жеу керек

0,8–1,2 г/кг — ересек адамға арналған ақуыздың базалық нормасы

1,4–1,6 г/кг — жаттыққандарға арналған базалық норма

Норманы бақылау арықтау кезінде де, белсенді жаттығуларда да маңызды. Бірінші жағдайда калория тапшылығымен қатар ақуыздың жетіспеуі бұлшықеттің «күйіп кетуіне» әкеледі. Екіншісінде ақуыз әдемі дене пішінінің басты құрылыс материалы болады — бірақ тек физикалық жүктеме бар кезде.

«Өте көп ақуыз жеуге болады, бірақ бұлшықеттер қажетті жаттығу түрткісін алмаса, оларды өсіру мүмкін емес. Керісінше — жақсы жаттықсаңыз да, ақуыз бен энергия жеткіліксіз болса, ағзаға қалпына келу және бұлшықет тінін сақтау қиынырақ болады», — дейді Евгения Штоль.

Күндік ақуыз мөлшерін бір ас қабылдауда жеуге бола ма?

Физиологиялық тұрғыдан — иә. Дегенмен мақсат бұлшықет массасын сақтау не арттыру болса, ақуызды күн бойы бөліп тұтыну керек. Мысалы: таңғы ас — 25–30 г, түскі ас — 30–35 г, кешкі ас — 30–35 г.

Ақуыз және әйел ағзасы

Әйелдер үшін ақуыз тұтынуын қадағалау ерекше маңызды. Рельеф, тері мен шаш ақуыз алмасуына өте тәуелді. Шаш негізінен кератиннен тұрады, теріде коллагенді қоса алғанда құрылымдық ақуыздар көп. Айқын ақуыз тапшылығы — әрі жалпы жеткіліксіз тамақтану — тері, шаш және тырнақ күйіне әсер етуі мүмкін.

Бірақ мұнда кең тараған қате түсінік бар: «Көбірек ақуыз жесем — көбірек коллаген болады, тері жақсарады, шаш қалыңдайды».

«Бәрі ондай оңай емес. Коллаген синтезі үшін аминқышқылдар ғана емес, өзге нутриенттер мен кофакторлар да керек. Сондықтан тек ақуыз мөлшерін арттырумен тері мен шаш саулығын құра алмаймыз. Бізге толыққанды, алуан түрлі рацион қажет», — дейді Евгения Штоль.

40–50 жастан кейін әңгіме тек сыртқы келбет туралы ғана емес. Бұлшықет массасын сақтау — бұл күш, функционалдылық, дене сапасы және жасқа байланысты бұлшықет жоғалуын (саркопенияны) алдын алу.

Ақуыз жеймін, жаттығамын — бірақ нәтиже жоқ

Жаттығып, ет, балық, жұмыртқа, сүзбе, бұршақ дақылдарын жеп, протеин ішіп жүріп те күткен нәтижеге жете алмауға болады. Себебі ақуызды жеу — тек алғашқы кезең. Одан әрі ол қорытылады, ыдырайды және сіңіріледі. Тек содан кейін ғана аминқышқылдарды ағза пайдалана алады.

Яғни тұтас бір тізбек бар: жеу → қорыту → ыдырату → сіңіру → пайдалану. Және осы кезеңдердің кез келгенінде ақау болуы мүмкін.

«Егер асқазан, ішек, ұйқыбез, өт шығару жүйесі қызметінде бұзылыстар болса немесе қоректік заттарды қорыту мен сіңіру мәселелері орын алса, адам формалды түрде жеткілікті ақуыз алса да, күткен әсерге жете алмауы ықтимал», — дейді нутрициолог.

Сондықтан егер дұрыс тамақтансаңыз, жаттығып, ақуыз нормасын орындасаңыз да, бұлшықет өспей, дене құрамы өзгермесе — әсіресе кебу, нәжіс бұзылыстары, тамақтан кейінгі жайсыздық немесе салмақ жоғалту бар болса — асқазан-ішек жолының жағдайына назар аударған жөн. Кейде мәселе сіз қанша ақуыз жегеніңізде емес, ағзаның оны қаншалықты жақсы қорытып, пайдалана алатынында.

Ақуызды қайдан аламыз?

Ақуыз жануарлық және өсімдік текті болады. Жақсы жануарлық көздер — балық, теңіз өнімдері, жұмыртқа, сүт өнімдері, ет пен құс еті: олар жақсы қорытылады және алмастырылмайтын аминқышқылдарының толық жиынтығын қамтиды.

Бірақ өсімдік текті ақуыз да рационда міндетті. Олар — бұршақ дақылдары (жасымық, ноқат, бұршақ, соя), тофу, жаңғақтар, дәндер, тұтас дәнді өнімдер. Өсімдік ақуызы аминқышқылдық құрамы мен қорытымдылығы жағынан өзгеше, алайда бұл өнімдердің зор артықшылығы бар — талшық, дәрумендер мен минералдар.

Басты сұрақ — «қанша» емес

«Қазір адамдар бір сұрақты тым жиі қоятындай көрінеді: "Маған қанша ақуыз керек?" Ал шын мәнінде сұрақтар әлдеқайда көп болуы тиіс».

Мен оны қандай өнімдерден аламын? Рационымда энергия жеткілікті ме? Ақуызды күн ішінде қалай таратып жүрмін? Оны қалай қорытып жүрмін? Менің асқазан-ішек жолым қалай жұмыс істейді? Менде бұлшықет массасы жеткілікті ме? Қалай жаттығамын? Қалай ұйықтап, қалпына келемін?

Тамақтану — «салмақ × 1,5 = ақуыз мөлшері» деген формула емес. Ағза күрделірек. Сол себепті адам жылдар бойы БЖҮ санап, қоспалар сатып алып, протеин ішіп, жаттықса да — нәтиже болмауы мүмкін.

«Сонда тек тағы ақуыз қосуды доғару керек. Ағзаны тұтас қарау қажет: тамақтану, ас қорыту, дене құрамы, физикалық жүктеме, ұйқы, қалпына келу, зертханалық көрсеткіштер. Тек содан кейін ғана мәселенің нақты қайда екенін және нені өзгерту керегін түсінуге болады».

Ақуызға гиперфиксация несімен қауіпті

Адам ақуызды обсессивті түрде бақылап, оны қандай да бір санға жеткіземін деп тырысқанда, рационынан көкөніс, жеміс, талшық, пайдалы майлар және өзге де қажет заттар ығыстырылады. Нәтижесінде тамақтану сауатты емес, біржақты бола түседі.

Дұрыс құрылған тамақтану — бұл өнімдер тізімі де, ақуыз грамдарының саны да емес. Бұл — дәл сіздің ағзаңызға және дәл сіздің мақсатыңызға жұмыс істейтін жүйе.

Ақуыз маңызды. Бірақ адам ағзасы — тек бұлшықеттен тұрмайды.

Cookie Image Использование файлов cookie

Мы используем куки для улучшения работы сайта. Узнать больше