Ер адам, мен хабардармын: менсплейнинг деген не — және одан қалай қорғану керек

Таныс мизансцена: сен өзің тамаша білетін дүниені сабырмен айтып отырсың, ал кенет әңгімелесіп отырған ер адамның жүзінде әлгі менсінбеу күлкісі пайда болады. Қазір ол саған дүниенің қалай құрылғанын, Жердің домалақ екенін түсіндіріп береді. Әрі жиналыста сенің идеяларыңды өз атынан қайталап айтуы немесе өз еңбегіңді өзіңе оқуды «ұсынуы» да мүмкін. Құттықтаймыз, алдыңда классикалық менсплейнинг тұр — әйелдерге ақыл үйретіп, ақиқатты ашқандай түр танытатын ерлердің әдеті.

Менсплейнинг соншалық кең таралған құбылыс, оны әлемге әйгілі ғалымдар да, жаһандық корпорациялардың топ-менеджерлері де, тіпті жоғарғы соттың судьялары да жасайды. Оларға сенің кеңседегі кулер жанында ақыл айтатын жалықтырғыш әріптесің қайда жетсін.

Бұл жай ғана ашуландыратын емес, шын мәнінде әйелдердің даусы естілуіне кедергі келтіретін құбылыс екенін талдаймыз. Сондай-ақ әңгімеңді жанжалға айналдырмай, орынсыз лекция оқығышты қалай орнына қоюға болатынын айтамыз.

«Қошқарша түсіндіру»

2008 жылы жазушы Ребекка Солнит бір кеште болған оқиғаны баяндады. Үй иесі оның жазушы екенін білген соң, не туралы жазатынын сұрады. Соңғы еңбегі фотограф Эдвард Мейбридж жайлы екенін ести сала, әңгімені дереу бөліп, осы тақырыпта жақында ғана шыққан «өте маңызды кітапты» ұсынып, тықпалай жөнелді. Солниттің құрбысы оны үшінші-төртінші ретте ғана әуре ақылынан айырып, ұсынып отырған кітаптың авторы дәл алдында тұрған адам екенін түсіндіре алды.

Кейін белгілі болғандай, әлгі кітапты өзі оқымаған — тек рецензиясымен танысқан. Осыдан соң Солнит «Men Explain Things to Me» («Ерлер маған өмірді түсіндіреді») атты кітап жазды. Шамамен сол кезден бастап тұрмыста «менсплейнинг» сөзі қолданысқа енді — men («ерлер») және explaining («түсіндіру») сөздерінен. Ол ер адамдардың әйелге көбіне өзі одан артық білетін нәрсені менсінген қалыпта түсіндіру әдетін білдіреді.

Айтпақшы, термин тез тарап, көп ұзамай сөздіктерге де енді. 2010 жылы The New York Times оны жыл сөздері тізіміне қосты, ал 2014 жылы Oxford онлайн-сөздіктеріне енгізілді. Кейін ол ағылшын тілінің шеңберінен де шықты. Исландиялықтар бұл құбылысқа hrútskýring деген өз сөзін ойлап тапты — тура аудармасы «қошқарша түсіндіру». Тіпті сол атаумен сыра да шығарыпты — әзіл-қалжыңы тамаша халық.

Құрметті сот

Шындық мынада: жоғарыдан менсінген күйде түсіндіру мен сөзін бөлуге қарсы иммунитет беретін диплом да, лауазым да, кәсіби жетістік те жоқ. АҚШ Жоғарғы сотының тарихындағы екінші әйел-судья, гендерлік дискриминацияға қарсы күрестің иконасы саналатын аңыз адам Рут Бейдер Гинзбургты (оның өмірі туралы Фелисити Джонс пен Арми Хаммер ойнаған «Жыныстық белгісі бойынша» атты өте шабыттандыратын фильм бар) отырыстарда ер әріптестеріне қарағанда шамамен үш есе жиі бөлген. Оны тек адвокаттар ғана емес, судьялардың өздері де бөліп отырған. Кейде ерлер «әйел тілін» «адам тіліне» «аударып беруге» әзір тұрады.

Тағы бір танымал курьез 2019 жылы болды. Нейробиолог Таша Стэнтон ғылыми конференциядағы оқиғаны X желісінде бөлісті. Оның зерттеуін талқылау кезінде бір ер адам осы тақырыпта өте пайдалы ғылыми мақаламен танысуды ұсынды. Мәселе мынада еді: әлгі мақаланы Стэнтонның өзі жазған. Ал 2015 жылы South by Southwest (SXSW) конференциясында Google директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарып отырған Эрик Шмидт Меган Смиттің сөзін бірнеше рет бөліп тастады — ол кезде Смит Google вице-президенті және АҚШ-тың бас технологиялық директоры (иә, тұтас елдің — америкалық үкіметте ондай лауазым бар) болған. Ирония да бар: панель инновациялар мен әртүрлілікке арналған еді.

Неге ерлер ауыздарын жаба алмайды

Менсплейнинг әдетте жаман пиғыл емес, қабылдаудағы жаңылғандық, әрі оның ғылыми түсіндірмесі бар. Социологтар оны мәртебелік сипаттамалар теориясы арқылы түсіндіреді: біз әңгімелесушінің құзыретін шынайы тәжірибесіне емес, жынысы, жасы мен өзін ұстауына қарап бейсаналы бағалаймыз. Әйелге «әдепкіде» аз білім телінеді, мұны тек ерлер ғана емес, әйелдер де жасайды. Джордж Вашингтон университетінің (2014) зерттеуінде ер де, әйел де әйел-сөйлесушіні жиірек бөлген. Бірақ ерлер әйелдерді өзге ерлерге қарағанда 33% жиі бөледі.

Мәселенің тағы бір қыры — билік. Түсіндіру — өзіңді жоғары қою. Northwestern университетінің заңгерлері (2017) АҚШ Жоғарғы сотының әйел-судьяларын ер әріптестеріне қарағанда үш есе жиі бөлетінін анықтады. Соттағы әйелдер саны артқан сайын, оларды бөлу де жиілеген. Дегенмен мінез-құлық өзгеруі мүмкін. Принстоннан саясаттанушы Тали Мендельберг ерлер бөлуді және әңгімені өздеріне тартуды қоятынын көрсетті — егер бөлмедегі әйелдерді өздеріне тең деп қабылдаса.

Одан да жағымсыз жаңалық бар — әйелдер де әйелдерді бөледі. Кейде әжептәуір жиі. Джордж Вашингтон университетінің бір зерттеуінде қатысушы әйелдер сұхбаттас әйелдерді ерлерге қарағанда көбірек бөлген. Демек, мәселе барлық ерлерді зұлым, ал әйелдерді мінсіз әңгімелесуші деп жариялауда емес. Мәселе — қоғам әйелді толыққанды, тең құқылы тұлға ретінде қабылдауы керек. Әрі бастаманы өзіңнен баста: кейбір ерлер көрсететін уытты мінез-құлық үлгісін қайталама. Бір-біріңе сөзді аяқтауға мүмкіндік бер, өзгенің идеясын қолда және авторлықты тиесілі иесіне қайтар. Ақыр соңында, естілуге құқық сөйлеуді қаншалық қатты білетініңе тәуелді болмауы тиіс.

Сөзді қалай қайтарамыз

Менсплейнинг — сенің кәсіби, өмірлік тәжірибең мен білім қорыңа көрсетілетін құрметсіздік. Бұған өзгеше қараудың керегі жоқ. Алайда мәселенің бар болуы оған қарсы ештеңе істей алмайсың дегенді білдірмейді. Кейде бірнеше сабырлы тіркес жеткілікті: «Мен әлі сөзімді аяқтаған жоқпын», «Рақмет, бірақ бұл тақырыппен таныспын», «Менің түсіндіруімдегі нақты не қате көрінеді саған?», «Әуелі менің уәжімді аяғына дейін тыңдап алайық». Және сөзімді аяқтағым келгені үшін кешірім сұраудың қажеті жоқ. Бұл артықшылық емес, әңгіме құрудың қалыпты шарты.

Айталық, жиналыста сен шешім ұсындың. Барлығы үнсіз қалды. Он минуттан соң әріптесің сенің ойыңды қайталап айтқанда — қол шапалақтау естілді. Мінәжат алаңы қажет емес. Авторлықты қайтарсаң жеткілікті: «Ұсынысыма қайта оралғанымызға қуаныштымын. Оны қалай жүзеге асыратынымызды талқылайық». Ал бұл әріптесіңнің басынан өтсе, оны қолда: «Иә, Сауле кездесу басында дәл осыны айтқан еді».

Фото: TMDB